Innfødt reklame

I innlegget der eg skrev om det utvida tekstomgrepet, kom eg inn på multimodale tekstar. Eg skal i dette innlegget reflektere litt over korleis det multimodale nyheitsbilete kan lure oss.

Når eg scroller meg nedover nettavisene, klarer eg ikkje slutte å irritere meg over reklamen som blandar seg inn mellom alle artiklane. Eg forstår at mediehusa er avhengige av annonsesal for å overleve, og kanskje særleg no som papiravisene forsvinn litt etter litt. Eg har heller ikkje noko imot den reklamen som tydeleg signaliserer at dette er reklame. Problemet ligg i de annonsane eller reklamane som kamuflerast som nyheitsartiklar.

Bilde henta frå Dagbladet.no

Etter å ha irritert meg over denne typen kamuflert reklame, og brukt tid på å undersøke fenomenet, har eg funne ut at denne typen kamuflert reklame har eit namn; «native advertising», eller «innfødt reklame» som det heiter på norsk. Denne typen reklame er laga for å passe inn i forma og funksjonen til plattforma den er på (Wikipedia, 2020). I dette tilfellet er reklamen laga for å passe inn på ein nettavis og er dermed kamuflert som ein artikkel. Legg merke til den fengjande overskrifta som gir deg lyst til å trykkje på linken.

Reklame kan ikkje kamuflerast heilt. I marknadsføringslova (2009) står det at «Markedsføring skal utformes og presenteres slik at den tydelig framstår som markedsføring». Er denne utforma slik at den tydeleg framstår som reklame? Den har ein topptekst der det står «annonsørinnhold» og der logoen til annonsøren vert vist, men kjem dette nok fram?

I dagens digitale verd må vi, som brukarar av internett, alltid vere kritisk når vi scroller oss gjennom internett. Det florerer av falske nyheiter som vi burde skygge unna, og når til og med reklamane ikkje framstår tydeleg nok som reklamar, da må ein ha ganske god digital literasitet for ikkje å bli lurt. Dette kan vere utfordrande for eldre menneske som ikkje har vakse opp med internett. Det kan også vere utfordrande for elevane å skjønne kva dei kan stole på når ikkje eingong reklamane ser ut som reklamar.

Ina Elisabeth Nilsen

 

Kjelder:

Lovdata. (2009). Lov om kontroll med markedsføring og avtalevilkår mv. (markedsføringsloven) (LOV-2009-01-09-2). Henta frå https://lovdata.no/dokument/NL/lov/2009-01-09-2#KAPITTEL_3

Wikipedia. (2020, 24. november). Native advertising. Henta frå https://en.wikipedia.org/wiki/Native_advertising

Må eg auke media literasiteten min?

I innlegget om kritisk literasitet skreiv eg at dei plattforma elevane ofte bruker på internett, går over hovud på oss «eldre». Eg er «berre» 26 år, men kan likevel kjenne på følelsen av å ikkje hengje med i den enorme digitale utviklinga vi har. Elevar heilt ned på småskolen bruker sosiale media-appar som eg ikkje veit kva inneheld. I praksis i fjor fekk eg innsikt i appen TikTok gjennom elevar på 7. trinn. Da eg spurte kva som er på appen, fekk eg til svar at dei såg på dansevideoar og lærte seg dansane dei har funne på appen. Dette var da harmlaust, tenkte eg. I ettertid har eg forstått at TikTok ikkje er så harmlaus.

Det var ikkje så enkelt å finne ei beskriving av kva TikTok er, men her kjem ei henta frå engelsk Wikipedia:

TikTok (…) is a Chinese video-sharing social networking service owned by ByteDance. It is used to create short music, lip-sync, dance, comedy and talent videos of 3 to 15 seconds, and short looping videos of 3 to 60 seconds (Wikipedia, 2020)

Appen har 13 års aldersgrense, men eg har sjølv sett barn heilt ned på småskolen som bruker appen. I september 2020 kom det ut ein artikkel på NRK der helsesjukepleiar Tale Maria Krohn Engvik, også kalla «Helsesista», åtvarar foreldra mot ein video spreidd på appen TikTok (Strand og Skovly, 2020). Videoen var av ein mann som tok sjølvmord. Helsesjukepleiaren seier at ho har blitt kontakta av barn heilt ned i 10 års alderen som tilfeldig har sett videoen utan å søke etter den. Den ble også delt på andre sosiale media.

Da eg las artikkelen, skjønte eg at eg som framtidig lærar må lære meg meir om dei plattforma som elevane bruker. Media literacy kan forståast som dei kompetansane nye medieformar og nye måtar å bruke media på føreset (Blikstad-Balas, 2019). Må eg auke media literasiteten min? Blikstad-Balas (2019) skriv at forskinga på media literacy har bevega seg frå en preskriptiv tilnærming der barn og unge skal beskyttast frå media, til ein meir deskriptiv sosiokulturell tilnærming der ein er opptatt av å forberede barn og unge på medieverkelegheita og å få innblikk i kva slags media literacy barn og unge tar del i. Altså skal eg ikkje beskytte elevane mot det som finns der ute på internettet, men heller forberede elevane på det dei kan finne der.

Korleis kan eg gjere dette når eg ikkje veit korleis appar elevane bruker? Eller kva som finns på dei appane? Ein app som er laga for å dele musikk-, danse-, komedie- og talentvideoar inneheld videoar av menneske som tar sitt eiga liv. Korleis kan eg som lærar åtvare elevane mot dette når eg knapt veit kva appen heiter?

Ina Elisabeth Nilsen

 

Kjelder:

Blikstad-Balas, M. (2019). Literacy i skolen. Oslo: Universitetsforlaget.

Strand, M. og Skovly, D. (2020, 23. september). Advarer mot selvmordsvideo på TikTok. NRK. Henta frå: https://www.nrk.no/norge/advarer-mot-selvmordsvideo-pa-tiktok-1.15151428

Wikipedia (2020, 11. november). TokTok. Henta frå https://en.wikipedia.org/wiki/TikTok

Kritisk literasitet

Internettet er blitt en stor del av kvardagen vår. Dei fleste bruker internett både i jobbsamanheng og på fritida, og til ulike formål. Barn blir presentert for internett allereie frå dei er veldig små. Dei fleste unge bruker internett som underhaldning gjennom applikasjonar der ein kan kommunisere med andre. Toktok, Youtube og Snapchat er nokre av dei plattforma elevane er aktive, og referansar dei har frå desse appane går ofte over hovud på oss «eldre». Tekstmangfoldet er blitt stadig større, uoversiktleg og komplekst, og sidan vi er ikkje på dei same plattforma som dei unge, er det svært viktig at elevane lærer seg å vere kritisk til det dei les på internett. Dette innlegget skal derfor handle om kritisk literasitet.

Allan Luke definerer kritisk literasitet slik:

The term critical literacy refers to the use of the technologies of print and other media of communication to analyze, critique and transform the norms, rule systems and practices governing the social fields of everyday life (Luke, 2014).

For Luke er altså kritisk literasitet ein kompetanse der ein har innsikt i korleis språk og tekstar konstruerer ulike verkelegheitsbilde (Veum og Skovholt, 2020). Kritisk literasitet kan dreie seg om kjeldekritikk, men det er ei alt for snever forståing av kva det vil seie å vere kritisk. Denne førestillinga framhevar elevane einsidig som mottakarar, utan å leggje vekt på at elevar også er aktørar. Den kritiske eleven må også kunne vere aktiv. Eleven må vere stand til å stille spørsmål, utfordre og kritisere eksisterande tekstar og diskursar (Veum og Skovholt, 2020).

Eg må avklåre litt, for dette høyrest ut som eit stort arbeid der elevane må gjere ei grundig tekstanalyse for kvar tekst dei møter. Dette er ikkje meininga. Å lære elevane å ikkje ta alt dei les «for god fisk», er ein meir forenkla måte å si det på. Elevane må vere oppmerksame på at tekstskaparar skriv teksten med ein interesse av å spreie sitt bodskap eller meining. Dette gjer tekstskaparen ved å bruke språklege og tekstlege strategiar.

Eg meiner at skolen her har eit stort ansvar i å utvikle elevane til kritiske tenkjarar. I fagfornyinga framhevast faktisk det kritiske perspektivet. I norskfagets læreplan om fagets relevans og sentrale verdiar står det at «faget skal styrke elevenes evne til kritisk tenkning og skal ruste dem til å delta i samfunnet gjennom en utforskende og kritisk tilnærming til språk og tekst» (UDIR, 2019). Det ligg makt i å kunne setje spørsmålsteikn ved og utfordre vedtekne sanningar og eg er einig med Veum og Skovholt (2020) som skriv at vi burde ha som målsetjing å gjere elevane til tekstlege aktørar framfor tekstlege offer.

Ina Elisabeth Nilsen

 

Kjelder:

Luke, A. (2014). Defining critical literacy. I J.Z. Pandya og J. Avila (red). Moving critical literacies forward (s. 19-31). New York: Routledge.

UDIR (2019). Læreplan i norsk. Henta frå: https://www.udir.no/lk20/nor01-06

Veum, A. og Skovolt, K. (2020). Kritisk literacy i klasserommet. Oslo: Universitetsforlaget.

Det utvida tekstomgrepet

I dag er ikkje tekst det det ein gong var. Tekst er så mykje meir enn kun svart skrift på eit kvitt ark. Du har sikkert høyrt at ein film også er ein tekst, ein multimodal tekst. Men har du høyrt at eit klesplagg kan vere ein tekst?

I Store Norske Leksikon startar artikkelen om «tekst» slik: En tekst er trykte eller skrevne ord, setninger og avsnitt som er føyd sammen til en helhet, for eksempel i brev, fortellinger, skildringer, romaner, noveller, skuespill, dikt og så videre (Svennevig, 2019). Dette er nok den tradisjonelle måten å tenkje på tekst; skrivne ord på kvite ark. Vi ser ikkje teikn til det utvida tekstomgrepet før vi kjem litt lengre ned i artikkelen: I språkvitenskapen defineres tekst som en helhetlig, sammenhengende, språklig ytring med en bestemt kommunikativ funksjon. En tekst gir uttrykk for en kommunikativ intensjon, som å informere om noe, å oppfordre til handling eller å uttrykke talerens følelser (Svennevig, 2019). Her kjem det utvida tekstomgrepet til syne, da det ikkje står noko om at tekst er skrift, men heller eit «uttrykk» som kommuniserer med lesaren.

Eigenskapane til ein tekst i tradisjonell forstand, har mykje til felles med annan språk- og teiknbruk (Økland, 2018). Halliday fann, ved å studere barna si språkutvikling, at barn allereie frå ettårsalderen kunne kommunisere med andre menneske. Dei kunne gi uttrykk for det dei følte, skjølv om dei verken kunne prate eller skrive. Halliday fastslo derfor at meining ikkje er noko som ligg fast i språket, men noko som blir skapt i relasjonar mellom menneske. Dermed opnar Halliday for eit utvida tekstomgrep. Han erkjenner at ein tekst kan komme til uttrykk både munnleg, skriftleg, visuelt og gjennom andre meiningsskapande uttrykk (Skovholt og Veum, 2014).

Ordet tekst kjem fra det latinske «textum» som tyder «samanvoven» eller «samanfletta» (Økland). Derfor blir tekst sett på som fleire uttrykk samanvoven i eit system. Til dømes er ein film samansett av fleire uttrykk, eller modalitetar, som bilete, lyd og bokstavar. Samanvoven blir desse modalitetane til ein film, eller ein multimodal tekst. Og det same gjeld jo for levi’s-buksa di! Den er også samansett av ulike uttrykk som tekst, fargar og tekstilar.

I daglegtalen bruker ein som oftast tekst på den tradisjonelle måten; at ein tekst er skrift på eit ark. Det er også slik eg oftast bruker tekstomgrepet. Eg er ikkje ueinig i at tekst er så mykje meir enn det, og eg verdsett det multimodale tekstar lærer oss. Men når eit omgrep blir så stort at det omfattar alt, kva blir det da? Kan vi finne eit anna ord for tekst i utvida forstand? Eller styrer den digitale utviklinga oss bort frå tekst som skrift, og førar oss mot tekst som multimodale uttrykk? Er levi’s-buksa di dermed ein tekst?

Ina E. Nilsen

 

Kjelder:

Svennevig, J. (2019). Tekst. Henta frå https://snl.no/tekst

Skovholt, K. og Veum, A. (2014). Tekstanalyse: ei innføring. Oslo: Cappelen Damm Akademisk.

Økland, T. G. (2018). Det utvidede tekstbegrepet. Henta frå https://ndla.no/nb/article/12050

Literacy eller literasitet

Literacy er eit omgrep som den siste tida har spreidd seg i fagmiljøet og som no er eit veletablert omgrep internasjonalt. For å forklare kva literacy er, vil eg bruke UNISCO si definisjon av omgrepet:

Literacy is the ability to identify, understand, interpret, create, communicate and compute, using printed and written materials associated with varying contexts. Literacy involves a continuum of learning in enabling individuals to achieve their goals, to develop their knowledge and potential, and to participate fully in their community and wider society (Montoya, 2018).

Eg har prøvd å omsette denne definisjonen til nynorsk:

Literacy er evna til å identifisere, forstå, skape, kommunisere og berekne, med hjelp av trykte og skrivne materiale assosiert med eit variert utval av kontekstar. Literacy involverer ein kontinuitet av læring som mogleggjer individ til å nå måla sine, til å byggje deira kunnskap og potensial, og å delta fullt ut i deira nærmiljø og det breiare samfunnet.

For det første vil eg trekkje fram at literacy her er ei evne, altså noko ein som person har og kan vidareutvikle. Verba «identifisere», «forstå», «skape», «kommunisere» og «berekne» fortel oss korleis ein skal bruke literacy som evne. Deretter står det at ein skal bruke både trykte og skrivne materiale, noko som inkluderer det utvida tekstomgrepet som omfattar både bilete, musikk, lyd, tale med meir i tillegg til skrift. Om ein ser literacy i samanheng med det utvida tekstomgrepet, vil literacy omfatte svært mykje, og det er nok derfor mange meiner at literacy er så vanskeleg å definere.

I tillegg til at mange meiner at det er vanskeleg å definere literacy, er det også ueinigheit om kva for eit omgrep ein skal bruke (Blikstad-Balas, 2016). Literacy er det omgrepet UNESCO og dei fleste brukar i internasjonal samanheng og er blitt eit etablert omgrep. Mange i det norske fagmiljøet har prøvd å finne ei omsetjing som passar betre med det norske språket og det norske språkets grammatikk. «Tekstkunne», «skriftkunne» og «skriftkultur» er forsøk på å finne eit norsk omgrep som omfattar alt det literacy omfattar. Kjell Lars Berge kommer med fleire omsetjingar som kunne ha passa til literacy (Berge, 2019), der literasitet er det alternativet eg likte best.

Begrepet literasitet er meir en direkte omsetjing frå literacy enn det til dømes tekstkunne er, noko som gjer at ein ikkje like lett tar feil av omgrepet. Dessutan meiner eg at tekstkunne og dei andre omgrepa ikkje er dekkjande nok for alt det literacy omfattar og at literasitet, som er eit ord som ikkje er samansett av fleire allereie velkjende ord, vil vere mindre avgrensande. Literasitet blir dermed eit paraplyomgrep som dekker alt. Som eit ord i sekundærdiskursen, vil literasitet vere kjent for folk i fagmiljøet og som lettare kan kople oss til det internasjonale fagfeltet.

Og om det ikkje var vanskeleg nok å bestemme seg for kva for eit omgrep ein skal bruke, så er det også ulike måtar å skrive literasitet på; ein eller to t-ar. Men der har eg ikkje preferansar.

Ina E. Nilsen

 

Kjelder:

Berge, K. L. (2019). Skriftkulturforsking i Norden. Nokre overordna perspektiv på forskingsfeltet og forskingsresultat på 2000-talet. Oslo: Cappelen Damm Akademisk

Blikstad-Balas, M. (2016). Literacy i skolen. Oslo: Universitetsforlaget

Montoya, S. (2018). Defining literacy. Henta frå http://gaml.uis.unesco.org/wp-content/uploads/sites/2/2018/12/4.6.1_07_4.6-defining-literacy.pdf.