Det utvida tekstomgrepet

I dag er ikkje tekst det det ein gong var. Tekst er så mykje meir enn kun svart skrift på eit kvitt ark. Du har sikkert høyrt at ein film også er ein tekst, ein multimodal tekst. Men har du høyrt at eit klesplagg kan vere ein tekst?

I Store Norske Leksikon startar artikkelen om «tekst» slik: En tekst er trykte eller skrevne ord, setninger og avsnitt som er føyd sammen til en helhet, for eksempel i brev, fortellinger, skildringer, romaner, noveller, skuespill, dikt og så videre (Svennevig, 2019). Dette er nok den tradisjonelle måten å tenkje på tekst; skrivne ord på kvite ark. Vi ser ikkje teikn til det utvida tekstomgrepet før vi kjem litt lengre ned i artikkelen: I språkvitenskapen defineres tekst som en helhetlig, sammenhengende, språklig ytring med en bestemt kommunikativ funksjon. En tekst gir uttrykk for en kommunikativ intensjon, som å informere om noe, å oppfordre til handling eller å uttrykke talerens følelser (Svennevig, 2019). Her kjem det utvida tekstomgrepet til syne, da det ikkje står noko om at tekst er skrift, men heller eit «uttrykk» som kommuniserer med lesaren.

Eigenskapane til ein tekst i tradisjonell forstand, har mykje til felles med annan språk- og teiknbruk (Økland, 2018). Halliday fann, ved å studere barna si språkutvikling, at barn allereie frå ettårsalderen kunne kommunisere med andre menneske. Dei kunne gi uttrykk for det dei følte, skjølv om dei verken kunne prate eller skrive. Halliday fastslo derfor at meining ikkje er noko som ligg fast i språket, men noko som blir skapt i relasjonar mellom menneske. Dermed opnar Halliday for eit utvida tekstomgrep. Han erkjenner at ein tekst kan komme til uttrykk både munnleg, skriftleg, visuelt og gjennom andre meiningsskapande uttrykk (Skovholt og Veum, 2014).

Ordet tekst kjem fra det latinske «textum» som tyder «samanvoven» eller «samanfletta» (Økland). Derfor blir tekst sett på som fleire uttrykk samanvoven i eit system. Til dømes er ein film samansett av fleire uttrykk, eller modalitetar, som bilete, lyd og bokstavar. Samanvoven blir desse modalitetane til ein film, eller ein multimodal tekst. Og det same gjeld jo for levi’s-buksa di! Den er også samansett av ulike uttrykk som tekst, fargar og tekstilar.

I daglegtalen bruker ein som oftast tekst på den tradisjonelle måten; at ein tekst er skrift på eit ark. Det er også slik eg oftast bruker tekstomgrepet. Eg er ikkje ueinig i at tekst er så mykje meir enn det, og eg verdsett det multimodale tekstar lærer oss. Men når eit omgrep blir så stort at det omfattar alt, kva blir det da? Kan vi finne eit anna ord for tekst i utvida forstand? Eller styrer den digitale utviklinga oss bort frå tekst som skrift, og førar oss mot tekst som multimodale uttrykk? Er levi’s-buksa di dermed ein tekst?

Ina E. Nilsen

 

Kjelder:

Svennevig, J. (2019). Tekst. Henta frå https://snl.no/tekst

Skovholt, K. og Veum, A. (2014). Tekstanalyse: ei innføring. Oslo: Cappelen Damm Akademisk.

Økland, T. G. (2018). Det utvidede tekstbegrepet. Henta frå https://ndla.no/nb/article/12050

Literacy eller literasitet

Literacy er eit omgrep som den siste tida har spreidd seg i fagmiljøet og som no er eit veletablert omgrep internasjonalt. For å forklare kva literacy er, vil eg bruke UNISCO si definisjon av omgrepet:

Literacy is the ability to identify, understand, interpret, create, communicate and compute, using printed and written materials associated with varying contexts. Literacy involves a continuum of learning in enabling individuals to achieve their goals, to develop their knowledge and potential, and to participate fully in their community and wider society (Montoya, 2018).

Eg har prøvd å omsette denne definisjonen til nynorsk:

Literacy er evna til å identifisere, forstå, skape, kommunisere og berekne, med hjelp av trykte og skrivne materiale assosiert med eit variert utval av kontekstar. Literacy involverer ein kontinuitet av læring som mogleggjer individ til å nå måla sine, til å byggje deira kunnskap og potensial, og å delta fullt ut i deira nærmiljø og det breiare samfunnet.

For det første vil eg trekkje fram at literacy her er ei evne, altså noko ein som person har og kan vidareutvikle. Verba «identifisere», «forstå», «skape», «kommunisere» og «berekne» fortel oss korleis ein skal bruke literacy som evne. Deretter står det at ein skal bruke både trykte og skrivne materiale, noko som inkluderer det utvida tekstomgrepet som omfattar både bilete, musikk, lyd, tale med meir i tillegg til skrift. Om ein ser literacy i samanheng med det utvida tekstomgrepet, vil literacy omfatte svært mykje, og det er nok derfor mange meiner at literacy er så vanskeleg å definere.

I tillegg til at mange meiner at det er vanskeleg å definere literacy, er det også ueinigheit om kva for eit omgrep ein skal bruke (Blikstad-Balas, 2016). Literacy er det omgrepet UNESCO og dei fleste brukar i internasjonal samanheng og er blitt eit etablert omgrep. Mange i det norske fagmiljøet har prøvd å finne ei omsetjing som passar betre med det norske språket og det norske språkets grammatikk. «Tekstkunne», «skriftkunne» og «skriftkultur» er forsøk på å finne eit norsk omgrep som omfattar alt det literacy omfattar. Kjell Lars Berge kommer med fleire omsetjingar som kunne ha passa til literacy (Berge, 2019), der literasitet er det alternativet eg likte best.

Begrepet literasitet er meir en direkte omsetjing frå literacy enn det til dømes tekstkunne er, noko som gjer at ein ikkje like lett tar feil av omgrepet. Dessutan meiner eg at tekstkunne og dei andre omgrepa ikkje er dekkjande nok for alt det literacy omfattar og at literasitet, som er eit ord som ikkje er samansett av fleire allereie velkjende ord, vil vere mindre avgrensande. Literasitet blir dermed eit paraplyomgrep som dekker alt. Som eit ord i sekundærdiskursen, vil literasitet vere kjent for folk i fagmiljøet og som lettare kan kople oss til det internasjonale fagfeltet.

Og om det ikkje var vanskeleg nok å bestemme seg for kva for eit omgrep ein skal bruke, så er det også ulike måtar å skrive literasitet på; ein eller to t-ar. Men der har eg ikkje preferansar.

Ina E. Nilsen

 

Kjelder:

Berge, K. L. (2019). Skriftkulturforsking i Norden. Nokre overordna perspektiv på forskingsfeltet og forskingsresultat på 2000-talet. Oslo: Cappelen Damm Akademisk

Blikstad-Balas, M. (2016). Literacy i skolen. Oslo: Universitetsforlaget

Montoya, S. (2018). Defining literacy. Henta frå http://gaml.uis.unesco.org/wp-content/uploads/sites/2/2018/12/4.6.1_07_4.6-defining-literacy.pdf.