Literacy – kjært barn har mange namn

Etter 3 år på grunnskulelærer-utdanninga var eg ganske sikker på at eg hadde kontroll på omgrepet literacy, heilt frem til vi skulle bruke meir tid på sjølve emnet. Eg var ikkje heilt på villspor da eg trudde det hadde med dei individuelle lese- og skrivekompetansane å gjere, men omgrepet literacy virka djupare enn som så. Eg skjønner lett at ein kan bli omgrepsforvirra når ein skal fordjupe seg i emnet, da dei fleste som har noko å si om tema, bruker forskjellige nye omgrep og omsetjingar, og dei i grunnen snakkar om akkurat det same.

La oss først sjå på det engelske ordet literacy; Berge (2019, s. 24) seier at den beste forklaringa på at literacy ‒ eller literasitet blir nytta av skandinaviske forskarar, er at omgrepet dekker fleire ulike fenomen eller dimensjonar ved eit fenomen, og ein måte ein kan gjere det er ved å sjå på omgrepet frå fleire vinklar. Han seier at omgrepet literacy på engelsk dekker for det første skrift i seg sjølv, til skilnad frå tale, og at ein ska sjå på det i den kontekst at nokon skriv noko og nokon skal lese og forstå det. Her får vi ei forståing av at literacyangår både lesing og skriving, og Berge (2019, s. 24) visar her til omgrepet skriftkunne som noko kulturelt. Skriftkunne er altså noko ein kan tileigne seg gjennom å lære og etter kvart å ta i bruk til ulike føremål i den kulturen ein er medlem i. Uavhengig om ein skriv med blyant på papir eller rissar symbol på ein stein, så skal nokon finne ein meining med det.

Berge (2019, s. 24) seier vidare at omgrepet literacy på engelsk også dekker spesielle eigenskapar ved kulturen, og at ein skriftkultur er eit fellesskap av menneske der bruken av skrift inngår i dei konstituerande samhandlingsnormene i kulturen. Her verkar Apelseth og Berge einige. Apelseth (2019, s. 70) seier at omgrepet skriftkultur, på mange måtar, dreg vekslar på engelske omgrep som literacy og literacies, men for å setje ting litt på spissen, samanfattar Apelseth (2019, s. 69) omgrepet literacy til «skriftbruk i eit moderne samfunn». Eg tolkar difor Apelseths definisjon om at literacy er noko som skjer akkurat no, i det moderne skriftspråket, altså ein slags ferskvare. Historisk sett kan ein jo anta at literacy har eksistert sida dei første menneska sat med kvar sin steintavle, for eg har forstått såpass at omgrepet er like levande som både eg og du, og er stadig i utvikling.

For å samanfatte så langt, har vi no hørt at literacy er at nokon skriv noko og nokon skal lese og forstå det i det moderne samfunnet, men kva inneber det? For at ein skal kunne skrive, lese og forstå må ein ha tekstkompetanse. Ifølgje Berge (2019, s. 22) er det skriftkulturelle nivået i eit land rekna på som ein truverdig indikator på om den kulturelle livskrafta er stor, den demokratiske kvaliteten er høg, og om det er mogeleg for medborgarane å myndiggjere seg. Eg tolkar det som jo høgare det skriftkulturelle nivået er, jo betre er dei rusta for eit vel fungerande samfunn. Apelseth (2019, s. 69) seier at for å sikre ein skriftkultur framhald må samfunnet aktivt leggje til rette for integrasjon, deltaking og kompetent samhandling basert på opplæring i og gjensidig utveksling av skriftteikn og skriftsymbol. Ikkje bare peikar Apelseth og Berge mot viktigheita av skriftkompetanse, men også danning. Literacy høyrer altså saman med danning. UNESCO (2017, s.14) forklarar dette betre i sin definisjon, der dei ikkje bere peikar på danninga ein skal utvikle, men også kva for evner ein må inneha for å nå målet:

“Literacy is the ability to identify, understand, interpret, create, communicate and compute, using printed and written materials associated with varying contexts.

Literacy involves a continuum of learning in enabling individuals to achieve their goals, to develop their knowledge and potential, and to participate fully in their community and wider society.”

Fordi literacy ofte er omtalt med mange namn, og det er svært mange omgrep tilknytt, kan omgrepet på mange måtar virke stort og uoverkomeleg å forstå. Berre på norsk har vi fleire omgrep som blir nytta; literasitet/ skriftkultur/ skriftkompetanse/ skriftkunne/ tekstdugleik. «Kjært barn har mange namn» seier ein, men ein skal ikkje vere så streng å nekte folk å bruke forskjellig. Sjølvsagd hadde jo det vore mykje enklare om alle hadde nytta seg av det same, men ein må sjå på samanheng og kontekst. Sjølv blir eg nok å nytte meg av literasitet, da det er ein fornorsking av det engelske, men når ein endeleg har forstått kva literacy er, er det lett å kjende igjen når ein møter det. Literacy handlar i grunnen om kor dugeleg ein er i dagens tekstverd; korleis ein klarer å lese, forstå, tolke og reflektere rundt dei ulike tekstane som finnes.

 

Kjelder:

Apelseth, A. (2019). Kapittel 4: Skriftkultur – kva kan det vere? I S.J.Helset & E.Brunstad (red.), Skriftkulturstudiar i ei brytingstid (s. 69-94). Hentet fra https://press.nordicopenaccess.no/index.php/noasp/catalog/book/67

Berge, K.L.. (2019). Kapittel 1: Skriftkulturforsking i Norden. Nokre overordna perspektiv på forskingsfeltet og forskingsresultat på 2000-talet. I S.J.Helset & E.Brunstad (red.), Skriftkulturstudiar i ei brytingstid (s. 21-51). Hentet fra https://press.nordicopenaccess.no/index.php/noasp/catalog/book/67

UNESCO (2017). Reading the past, writing the future. Hentet fra https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247563

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *