Diskursar og literacy i lys av sosiokulturell læringsteori

Etter snart fem år på lærarutdanninga, er det nokre omgrep og læringsteoriar ein nærmast kan sjå som ein «raud tråd» gjennomgåande, særleg i pedagogikkfagane. Det er sjølvklart fleire eksempla som kan presenterast, men i dette tilfelle er det Vygotskij og den sosiokulturell læringsteori, som eg ønske å fremme som eit klassisk eksempel når det blir tale om læring, i skulesamanheng. Dei grunnleggande momentane i sosiokulturell læringsteori, er at menneske lærer i sosiale situasjonar, gjennom språk og samhandling med andre. Den sosiale praksis verkar inn på korleis ein ter seg og tilpassar seg andre. Språk er eit av dei viktigaste reiskap for å tileigna seg kunnskap, og for å vere ein del av eit samfunn i utvikling.

 

I skulesamanheng er det jo nettopp det ein gjer, ein lære i sosiale situasjonar, gjennom språk og samhandling med andre, og det er nok også ein av grunna til at den sosiokulturelle læringsteori stadig har vært aktuell å henvise til. Vidare er det sjølvsagt også andre som har kome med nyttige omgrep knyta til læring, og i samanheng med literacy som er i hovedsete, vil eg nemne Marthe Blikstad-Balas. Ho har skrive bok om sjølve omgrepet literacy og ulike tilnærmingar til det, Literacy i skolen(2016). Mellom anna, skriv ho om korleis vi tileigna oss literasitet, at det er noko vi gjennom primær og sekundær diskursar møter og tileignar oss i sosiale praksisar. Det vil sei, ikkje veldig ulikt det eg nemnte om sosiokulturell læringsteori som i eit forenkla perspektiv kan koplas saman med literacy.

 

Primærdiskurs handlar ifølge Gee (2012) gjengitt i Blikstad-Balas om den første språklege situasjon barnet kjenner til, ofte kvardagssituasjon, basert på følelsa, erfaringa og det ein får gjennom nære relasjonar i heimen. Her inngår morsmålstale, kulturen den er satt i også vidare. Sekundærdiskurs er det du møter i samfunnet, som tildøme skule og barnehage. Språkmessig kreves det ein vidare forståing utover heimespråk og primærdiskursen, og ein må tileigna seg ein form for kompetanse for å delta i dei ulike arena ein kan møte sekundært. Språkbruk i skulen sine ulike fag, er eit døme på sekundærdiskursar, som alle har ulike språkpraksisar. Blikstad-Balas problematiserer korleis elevar som berre «insisterer» på å vere «seg sjølv» språkleg, forblir i primærdiskursen og oppleve utfordringa i skulen sitt språk og når dei etterkvart møte ulike diskursar. Eit anna døme er korleis barn som er vandt med å møte akademisk språk, har eit betre utgangspunkt enn barn som ikkje er vant til dei akademiske diskursane. Men kva er eigentleg diskurs for noko?

 

I følge store norske leksikon (2020), handlar diskurs om samtalar, språk, handlingsmønster, og tenkemåta. Det kan tildøme og handle om språklege eininga som er ytra i ein type kontekst, som er prega av ideologiske, sosiale, institusjonelle eller språklege føresetnadar. Diskurs kan tildøme handle om at du samtaler med nokon, og etter ein stund kjenne noko felles, som tildøme menneska som har opplevd noko av det same. Kanskje noko ein tenke at «ingen» eller få forstår som ikkje har opplevd det. Eit døme kan vere dei som har fått eller mista eit born. Dei som tilhøyrar ein slik type diskurs, får kanskje i møte med andre som tilhøyre same diskurs, ein kjensle av noko «felles» som og gjer det enklare å forstå kva som er greit og ikkje, det kan kanskje opplevast frigjørande og samtale med nokon innan same diskurs.

 

Med andre ord kan ein her også sjå koplinga til den sosiokulturelle læringsteori, kor ein samhandlar og ytrar seg med og mot andre, gjennom språk og handlingsmønster. Ein må lære seg å kjenne att og sjå kva for handlingsmønster som passar best i dei ulike diskursane, tildøme skulediskursen og dei ulike diskursane innanfor der igjen. Sist men ikkje minst, det er jo ikkje helt ulik det vi har nemnt om literacy heller? Noko felles som går igjen, er at det handlar om ein form for tilgangskompetanse, til sosiale praksisar, literasitetar og diskursar, som en lærar og tilegnar seg, ofte gjennom og i samhandling med andre(sosiokulturell læringsteori og Vygoskij).

 

Kjelder:

 

Blikstad-Balas, Marthe (2016), Literacy i skolen. Oslo: universitetsforlaget

Literasitet og den digitale kvardagen

Kvardagen er omgitt av digitale og multimodale tekstar og denne teknologien krev heilt andre kompetansar enn det som blir kravd frå tradisjonelle tekstar eller det som er utanfor det digitale. Digital literasitet er slik eg oppfattar det, alt som handlar om det digitale. Frå bruk av digitale verktøy for tekstformidling, til korleis ein forhold seg på det opne nettet. Blikstad-Balas (2016, s.27) tar opp at media- og digital literacy er ganske like og går litt over i kvarandre, men at dei likevel er viktige å skilja mellom dei. Media literasitet treng ikkje nødvendigvis å vera digitale, men ho påpeikar at det går meir og meir mot å bli det. Ser ein på kompetansemåla i dei ulike faga så blir det lagde òg ein del vekt på at elevane skal kunna nytta seg av digitale verktøy og evner.

 

Døme på nokon av kompetansemåla frå etter 7.klasse i norsk, frå LK06 (Utdanningsdirektoratet, 2013):

  • Bruke digitale kilder og verktøy til å lage sammensatte tekster med hyperkoplinger og varierte estetiske virkemidler.
  • Velge ut og vurdere informasjon fra bibliotek og digitale informasjonskanaler.
  • Presentere et fagstoff tilpasset formål og mottaker, med eller uten digitale verktøy.

 

Døme på nokon av kompetansemåla frå etter 7.klasse i norsk, frå LK20 (Utdanningsdirektoratet, 2019):

  • Orientere seg i faglige kilder på bibliotek og digitalt, vurdere hvor pålitelige kildene er, og vise til kilder i egne tekster.
  • Skrive tekster med funksjonell håndskrift og med flyt på tastatur.
  • Reflektere etisk over hvordan eleven framstiller seg selv og andre i digitale medier.
  • Presentere faglige emner muntlig med og uten digitale ressurser.

 

Dette er berre eit utdrag frå nokon av kompetansemåla frå dei ulike læreplanane som spesifikt seier noko om å nytta seg av digitalt. Som lærer kan ein derimot nytta seg digitalt av dei aller fleste kompetansemåla om ein sjølv ønsker det. Blikstad-Balas (2016, s.28) nemner media literacy som å ha kompetanse om korleis bruka, forstå og skapa media-tekstar, og vidare korleis menneske kommunisera og stelle seg til informasjon. Dette er noko eg meiner at kompetansemåla over inngår mykje i sjølv om dei er spesifikt retta mot det digitale. I den digitale kvardagen er det derfor kanskje vanskeleg å skilja media literacy og digital literacy slik Blikstad-Balas nemner? Det digitale, døme internettet, er nærast som ein heilt eiga verda, ein parallell verda til vårast eigen. Så korleis nå ut til dei eller den ein ønsker, og korleis navigera seg gjennom eit hav av digitale plattformer, uttrykk, personar og normer? Dagens barn blir nærast fødde inn i ein digitalisert verda og mange er flinke på den typen teknologi som dei lever opp med. Over det digitale ha ein moglegheit til å vera sosial, ytra seg sjølv og visa makt. Kvar og ein kan seia meiningane sine over internett, og digital identitet er noko som mange unge og elevar kanskje har eit stort fokus på. Sosiale medium og det digitale påverkar mange unge på både godt og vondt, og her er kritisk literasitet viktig å læra (òg elevane). Nokon tankar rundt dette er kva som er greitt og ikkje å publisera, og kva reaksjonar kan ein få? Kva symbol kan brukast og kva gjer dei med innhaldet? Kva konsekvensar har dette for meg og korleis kan eg uttrykka det eg ønsker på ein slik måte at det ikkje kan misforståast?

 

Nøkkelomgrep om digital literasitet, henta frå boka til Blikstad-Balas (2016, s.51): Andre lesemønster, multimodale nett-tekstar, digitale spel, sosiale medium og endra maktforhold mellom lesar og forfattar.

 

Blikstad-Balas, M. (2016). Literacy i skolen. Oslo: Universitetsforlaget.

 

Utdanningsdirektoratet. (2013). Læreplan i norsk – NOR1-5. Hentet den 26.11.20 fra: https://www.udir.no/kl06/NOR1-05/Hele/Kompetansemaal/kompetansemal-etter-7.-arstrinn#

 

Utdanningsdirektoratet. (2019). Læreplan i norsk – NOR1-6. Hentet den 26.11.20 fra: https://www.udir.no/lk20/nor01-06/kompetansemaal-og-vurdering/kv110

Korleis si meininga di via literasitet?

Som lærarstudent lærer vi at vi skal gi elevane ei stemme og ruste dei for å bli samfunnsborgarar og ein del av demokratiet. For å kunna ytra sine eigne meiningar og bli ein del av demokratiet bør ein vita korleis ein forhold seg til normene i dette. Ein kan tenka på literasitet som ein tilgangskompetanse (Blikstad-Balas, 2016, s.30) som kan vera med på å opna for å ta del i eksempelvis demokratiet. Dette handlar om å kunna meistra ”språket som blir brukt” på eit bestemt område slik at du kan vera delaktig, ergo myndiggjering. Veum og Skovholt (2020, s.24) nemner at elevane må utvikla evna til å analysera og setja spørsmål ved og forstå dei språklege og visuelle vala som forfattaren eller tekstskaparen har gjort og valt. Her kan ein trekka inn retorikken, og korleis ein vel å tilpassa det du skal ytra mot tilskodarane eller dei som er mottakarar. Korleis tilpassa det du skal seia slik at du får ytra det på best mogleg måte? Veum og Skovholt (2020, s.24) har ein modell for kritisk literacy som viser korleis ein kan analysera eller legga opp ein tekst: Makt à Tilgang à Design og redesign à Mangfold ( à tilbake til Makt). På denne måten kan elevane læra og analysera tekstar og sjå korleis dei påverkar mottakarar. Blikstad-Balas (2016, s.29-30) nemner kritisk literacy om å møta tekstar med motstand og kritikk, og å kunna forstå kva dei underliggande haldningane, motiva og ideologiane til teksten er. I skildring av norskfaget (LK20) står det beskriva slik:


Faget norsk skal ruste elevene til å delta i demokratiske prosesser og skal forberede   

dem på et arbeidsliv som stiller krav om variert kompetanse i lesing, skriving og muntlig kommunikasjon. (…) Gjennom arbeid med faget norsk skal elevene bli trygge språkbrukere og bevisste på sin egen språklige og kulturelle identitet innenfor et inkluderende fellesskap (…).” (Utdanningsdirektoratet, 2019)

 

Ei anna side ved å bli ein del av demokratiet og ha kunnskap og kompetanse rundt dette er å forstå kva som er med på å påverka andre og kjensla deira. Retorikken legg opp til bruk av ulike ”termar” som har ulike måtar å påverka mottakarar. Eksempelvis er politikarar som nyttar seg av dette for å påverka veljarane sine, eller reklamar som påverkar kundar. Om elevar lærer om korleis dei kan bli påverka, så kan det endra deira syn og ta eigne standpunkt. På same måte kan elevane læra korleis dei kan påverka andre for å ytra meiningane sine, og kanskje vera observante på korleis dei ordlegg seg. Demokratiet gir rom for å ytra det ein ønsker og tenker (til ein viss grad) og retten til å vera einig eller ueinig i det andre seier. Dette kan vidare knytast opp mot kritisk literacy som er nemnt over, der elevane må vera reflekterte og kritiske til kva dei les og korleis dei vel å uttrykket det dei meiner, som vidare kan knytast opp til danning og medborgarskap. At elevane må læra å bli kritiske tenkjarar er òg knytte til dei grunnleggande evnene (Veum og Skovholt, 2020, s.11). Vidare nemner Veum og Skovholt (2020, s. 16) at kritisk literacy er eit grunnleggande prinsipp om demokrati og likeverd, og har som mål å gi elevane moglegheit til å stilla spørsmål, analysera, ytra motstand og handla.

 

Nøkkelomgrep om kritisk literasitet, henta frå boka til Blikstad-Balas (2016, kap. 1): Kritisk til tekst og møte med kritikk og motstand, kva er sanning, ulike verkelegheitsbilde, skulens dobbelrolle, tilgangskompetanse.

 

Nøkkelomgrep om kritisk literasitet, henta frå boka til Veum og Skovholt (2020, kap. 1):  Kompetanse, teoretisk felt, didaktiske metodar, kunsten og bedømma, demokrati og likeverd, tekstlege aktørar, grunnleggande evner og danning.

 

Blikstad-Balas, M. (2016). Literacy i skolen. Oslo: Universitetsforlaget.

 

Veum, A., Skovholt, K. (2020). Kritisk literacy i klasserommet. Oslo: Universitetsforlaget.

 

Utdanningsdirektoratet. (2019). Norsk NOR1-6 – Fagets relevans. Henta den 20.11.20 frå: https://www.udir.no/lk20/nor01-06/om-faget/fagets-relevans-og-verdier

Tilgangskompetanse, tekstkultur og literacy

I Maagerø og Tønnesen(2014) sin bok om multimodal tekstkompetanse, går dei også nærare inn på mange sentrale omgrep eg synst er interessant, mellom anna omgrepet Tekstkulturer. Her peikar dei på samanhengen mellom kulturell endring og endring i tekstformar og kjem med fleire eksempla på det.

 

I dag må ein stadig handtere tekstar i ulike sosiale samanheng, og det gjeld å forstå situasjonen som ein kommuniserer i og kva for kulturelle rammar som gjeld for den.

Det er viktig for å sjå skilnad mellom å bruke tekstar til personlege, offentlege eller profesjonelle forhold. Å kva treng ein for å kunne sjå skilnadane her? Jo! Ein form for kompetanse må ein jo ha.

 

Ein må kjenne att og sjølv vere i stand til å sjå skilnadane mellom sjangrar, situasjonar, forstå seg på kulturelle rammar, Ein må og kunne vurdere sjølv i kva for situasjon ein kommuniserer for personlege formål, og i korleis situasjon ein kommuniserer offentleg og profesjonelt og ikkje. Her trur eg det finst mange fleire eksempla ein kan kome med, men det eg skal frem til no, er at det Maagerø og Tønnesen her skriv om kan knytas i samanheng med noko vi er allereie er inne på, å da tenker eg sjølvsagt på Literacy.

 

Det eg automatisk tenkte på når eg las om tekstkulturar, er at det kan knytas til literacyomgrepet, og at det handlar jo om mykje av det same; – ein form for tilgangskompetanse ein treng for å vere deltagar i samfunnet. Literacy handlar sjølvsagt om meir enn berre tekstkulturar, og eg tenker at tekstkulturar kanskje heller meir mot å vere ein form for literacy.

 

Videre problematiserar dei korleis skulen og skulen sin tekstkultur har lange tradisjonar og mykje makt. Utgangspunktet for boka deira handlar om vår kultur som stadig er i endring, og dermed også tekstane i kulturen. Endringa meiner dei, bør få konsekvensar for korleis ein arbeider med tekstar i skulen. I følge forfattarane har skulen forbindelseslinjer til faglige tradisjoner i relevante vitenskapsfag, samtidig som skolens tekster er gjenstand for pedagigisk tilrettelegging (Maagerø og Tønnesen, 2014. s. 21) Når ein møte ulike tekstkulturar blir det fort eit spørsmål om dominans og legitimitet, og ein må gjere val om kva for tekstar som skal verdsettas og vidareføras. Boka deira peker mykje i retning av multimodal tekstkompetanse, men eg meiner dei og har fleire viktige poeng ein kan knyta i samanheng med literacy.

 

Kjelde: Maagerø og Tønnesen (2014.) Multimodal tekskompetanse. Portal akademisk, Kristiansand